Narenciyede Mısır ve Güney Afrika nasıl başardı? Türkiye neden kaybetti?

Türkiye üretici ve ihracatçısı onca sorunla baş etmeye çalışırken, rakip ülkeler ne yapıyor? Sorunun aslında yanıtı tek cümlelik; Türkiye narenciye sektörü irtifa kaybederken, yakın coğrafyamızda Mısır ve farklı iklim kuşağında yer alan Güney Afrika tarihlerinin en büyük üretim atağına kalkmış durumda… Mısır ve Güney Afrika’ nın bugünkü üretim verileri ve bu şahlanışa hangi yöntemlerle, stratejik hamlelerle ulaştıkları sonraki makale konusu olsun… Biz bahçelerimizi betona feda ederken, kapı komşumuz Mısır tam tersi bir strateji uyguluyor. Mısır, çölün ortasında devlet eliyle açtığı devasa sulama kanalları ve agro-endüstriyel tarım bölgeleriyle bugün 170 bin hektarlık devasa bir narenciye alanına ulaştı. Mısır’daki model, bizdeki gibi "dededen kalma parçalı bahçe" modeli değil. Mısır’da tek bir şirketin veya yatırımcının kontrolünde binlerce dönümlük, ucu bucağı görünmeyen endüstriyel narenciye bahçeleri hatta çarpıcı tanımla ‘tesisleri’ kuruldu. Örneğin artık sektör anlamında dünyanın da en büyüğü konumuna gelen Green Egypt (Agreen) gibi tek bir şirketin 12 bin dönüme ulaşan bahçeleri var… Green Egypt’ in tek başına yıllık portakal ihracatı 120 bin ton…. Onu takip eden Magrabi Agriculture (MAFA) şirketinin kendi mülkiyetindeki bahçe miktarı 10 bin dönüm ve yıllık ihracatı 60 bin ton… MAFA narenciye yanında hurma ve üzüm üretiyor. Toplam yaş meyve ihracatı 80 bin ton… Mısır’ ın üçüncü devi Daltex Corporation… Mısır genelinde özellikle patates üretiminde öne çıkan şirketin ekim yaptığı arazi büyüklüğü 54 bin dönüm…… Patates ve diğer tarım ürünleri yanında sadece narenciye özelindeki yıllık ihracatı 50 bin tonun üzerinde… Büyük işletmeler avantajıyla Mısır, yüz binlerce ton ürünü tek tip kalitede, tek standartta ve AB başta olmak üzere bireyine saygılı tüm ülkelerin en çok dikkat ettiği ilaç kalıtımı olmayan sağlıklı ürünü paketleyip dünya pazarlarına sunuyor… Çöl arazisine kanallar açılarak Nil’ den getirilen suyla toprağın buluşması sayesinde 2015’ te 1,1 milyon ton portakal ihraç eden Mısır, o arazilerde portakal üretilmesiyle bugün ihracatını iki katına çıkardı ve dünyanın en büyük ihracatçısı konumuna geldi.. (Çöle hayat veren Mısır’ a karşı, narenciye başta her türlü meyve üretimi için eşsiz vaha Çukurova’ nın göbeğinde yer alan 220 bin dönüm arazi Pamukluk Barajından beslenecek sulama kanalları projesinin tamamlanmasını bekliyor) Bu kadar da değil; Düşük işçilik, sübvanse edilen çöl arazileri ve Mısır lirasının devalüe edilmesi sayesinde bugün Mısır portakalı dünya pazarlarına 450-500 dolar civarında fiyatlarla arz edebiliyor… Türk üreticisinin dalındaki ürünün maliyeti bile bundan daha yüksek… Mısır arz fazlasıyla ilgili de geleceğe yönelik önemli adımlar atıyor… Bugüne kadar portakal suyu tedarikinin küresel anlamda en büyüğü Brezilya’daki narenciye hastalığı yüzünden darboğaza girdiğini gören Mısır’ lı şirketler, 2 milyon ton işleme kapasiteli devasa yeni konsantre fabrikalarını devreye sokuyor. Bu sayede ikinci kalite ürün bile tarlada kalmayacak ve dövize dönüşecek… Son yıllarda narenciyenin yükselen diğer yıldızı ise farklı iklim kuşağında yer alması nedeniyle aslında rakibimiz olmaması gereken Güney Afrika… Güney Afrika’ da narenciye son dönem tarım ürünü olmaktan çıkarılıp adeta kurumsallaşan ve Holdingler gibi yönetilen bir sektör. Bu anlayışla on yıl önce 2,2 milyon ton üretim ve 1,6 milyon ton olan ihracatı 2025’ te üretimde 3,5 milyon tona, ihracatta ise 3,3 milyon tonun üzerine çıkarıp Mısır’ ın ardından dünyanın en büyük ikinci tedarikçisi konumuna geldiler… Peki, Mısır gibi Nil nehri bereketi olmayan Güney Afrika nasıl başardı? Çukurova’ da ne yapıyorsak, tersini hayata geçirerek…. Güney Afrika Ağustos/Eylül aylarını çoktan aşıp ihracat sezonunu Güney Afrika’ da çok sayıda çiftlik bir kooperatif/holding karması yapı şemsiyesi altında toplanıp yönetiliyor. Bu sayede ülke genelindeki 105 bin hektar (1,05 milyon dönüm) narenciye sayıları 5’i bulmayan Kurumsal yapılarla organize biçimde üretimden paketlemeye, soğuk hava zincirinden alıcı ülkelere ulaşan lojistik hatlara uzanan zincir yönetiliyor… 30 bin dönümden 50 bin dönüme kadar değişen büyüklükte bahçeleri çatıları altında toplayan kuruluşlar… Bu devasa işletmeler, en modern otomasyonu, insansız rekolte tahmin teknolojilerini ve insansız hava araçlarıyla donanmış ilaçlama sistemlerini rahatlıkla finanse edebiliyor. Güney yarım kürede yer alması ve üretim mevsimi itibariyle son yıllara kadar rakibimiz olmayan Güney Afrika, bilimsel destek sayesinde geliştirdikleri geçci çeşitler ve soğuk zincir teknolojileri sayesinde, Türk ihracatçısının "Güney Yarımküre sezonu bitti biz devreye girebiliriz" ezberini de bozdular… Türkiye’ nin en yoğun üretim ayı olan Kasım sonuna kadar taşıdı ve Türkiye’nin pazara girdiği dönemde Kuzey Yarımküre raflarında dominant güç konumuna gelmiş bulunuyor… Üretici Birlikleri (CGA), liman yöneticileriyle doğrudan entegre çalışarak gemilerin bekleme sürelerini sıfıra indiriyor, Uzak Doğu’dan Amerika’ya kadar ürünü en taze haliyle ulaştırıyor. Güney Afrika’nın pazar kazanma stratejisinin somut bir örneğini ileride bir gün ilham verir Cumhurbaşkanı düzeyinde yürütülen diplomatik temaslar ve imzalanan ikili bitki sağlığı protokolünün ardından Güney Afrika, Vietnam gibi hayli uzak diyarlara gerçekleştirdiği portakal ihracatını tek bir sezonda tam 4 katına çıkardı… İhracat atağı sadece 100 milyonluk Vietnam pazarı için değil, Vietnam’ı tüm Güneydoğu Asya (ASEAN) bölgesine açılan bir lojistik üs olarak konumlandırıyor. Sadece Güney Doğu Asya değil Güney Afrika’ nın hedefi… Bugün Karadeniz’ in fiilen kapanmasıyla ürününü satacak Pazar bulma konusunda eli kolu bağlı Türkiye ihracatçısı ne yapacağını bilmez halde alıcı duasına çıkarken Güney Afrika’ nın en büyük alıcısı hangi ülke dersiniz? Tıpkı Arjantin’ in çıkış kapısı olarak gördüğü Hollanda… Peki Hollanda yıllık ithalatı 1,5 milyon tonu bulan narenciyeyi ne yapıyor? Başta AB olmak üzere üçüncü ülkelere satıyor… Bir başka ifadeyle narenciyenin Küresel Hub (Dağıtım Merkezi) konumunda… Hollanda merkezli AB dışında diğer ana pazar Suudi Arabistan ve BAE gibi körfez ülkeleri… 2025’ te G. Afrika körfez ülkelerine 550 bin ton narenciye sattı… Net ve acımasız tabloyu özetleyeyim: Bir tarafta betonlaşan, parçalanan, maliyet altında ezilen ve her krizde yalnız bırakılan Türk narenciye üreticisi diğer tarafta devlet desteği ve organizasyon becerisiyle Mısır çöllerinin, G. Afrika savanalarının devasa endüstriyel bahçelere dönüştürüldüğü başarı öyküleri… Türkiye narenciyesinin geleceğini görmek için yeterince ibret alacağımız derslerle dolu bir öykü… Abdullah Ayan