Vergi sistemi kimlerden yana? Abdullah Ayan yazdı

Türkiye'de sabit ve dar gelirlinin, asgari ücretlinin, emeklinin sırtındaki en ağır yük; çoğumuz farkına varmasak da soluk aldığımız her an ödemekte olduğumuz dolaylı vergilerdir. Dolaylı vergi, devletlerin kaynak yaratmak için uyguladığı en kolay olduğu kadar dünyanın en adaletsiz para toplama yöntemidir. Adaletsizdir; çünkü konuştuğumuz cep telefonundan bağlandığımız internet hattına, bindiğimiz ulaşım aracından kullandığımız elektriğe kadar en zengin ile en yoksul aynı oranda vergi öder. Vergi faturası cebimizden çıkarken biz bunu çoğu zaman fark bile etmeyiz. Vergilerin içindeki dolaylı ve doğrudan vergi payları, bir ülkenin vergi adaletini gösteren en önemli göstergeler olarak yansır günlük hayata… Devlet, temel ilke olarak çok kazanandan çok, az kazanandan az vergi toplamayı hedefler; bu ilke pek çok ülkenin anayasasına bile hüküm olarak girmiştir. Türkiye'de de bu ilke anayasal güvence altındadır; ancak hiçbir zaman gerçek anlamda hayata geçirilmemiştir. Çok partili hayata geçişimizin ardından iktidarların seçimle el değiştirdiği 1950’ den beri dolaylı vergilerin toplam vergi içindeki payı hep yüksek kalmıştır… 1984 yılında uygulamaya giren KDV, bu çarpıklığın en somut örneğidir. Sanki bin yıldır hayatımızda varmış gibi artık kanıksadığımız bu vergi, diğer dolaylı vergiler gibi çok kazanandan daha yüksek oranda alınmaz; herkesten aynı oranda alınır. Kaldı ki geçmişte yoksulun mutfağını daha fazla yakmasın diye bazı gıda ürünlerinde düşük tutulan KDV uygulaması da günlük yaşamda yaralara merhem olmamıştır… Bugün Türkiye'de herkesin, ne kazanırsa kazansın, attığı her adımda ödemek zorunda kaldığı dolaylı vergi oranı yüzde 66'nın üzerindedir. 2025 bütçesinde bu oran yüzde 66,15 olarak hedeflenmiştir. Oysa Üyesi olduğumuz OECD ülkelerinin ortalaması yüzde 31-32 düzeyindedir; yani Türkiye sistem olarak OECD ortalamasının tam iki katına yakın bir orana sahiptir. Üstelik bu yapısal sorun yeni değildir. Tarihsel seyrine bakıldığında tablo son yıllarda daha da bozulduğu görülmektedir. Örneğin 2002 sonrası: %62–70 arası seyreden dolaylı vergilerin toplam vergi içindeki payı 2023 ilk çeyreğinde Cumhuriyet tarihinin zirvesine çıkarak %76,4’ e ulaştı… Toplanan her 4 lira verginin 3 lirası dolaylı ve kolay ama adaletsiz yöntemle toplandığı mevcut sistem servet transferinin bir başka yöntemi olarak uçurumları derinleştirme işlevi görüyor bugün… Orta gelir tuzağını aşmayı başaran ülkelerin başında gelen Güney Kore, sistemler arasında son derece çarpıcı bir karşılaştırma imkânı sunuyor. Kore' de KDV yüzde 10 olarak uygulanır ve Türkiye' deki oranların yarısı olarak dikkat çekicidir. Güney Kore’ de dolaylı vergilerin %28-30 arasında tutulması gelir ve kurumlar vergisiyle mülkiyet vergilerinin Türkiye’ ye nispetle yüksek olması sayesinde gerçekleştirilebiliyor… İki ülkede toplanan vergilerin dağılım tablosu arasındaki fark, yalnızca bir vergi tercihi değil; iki farklı toplum sözleşmesinin yansımasıdır. Kore'de vergi yükü gelir, servet ve tüketim arasında dengeli dağıtılırken; Türkiye'de sistemin tüm yükü dolaylı vergilere göre dayandırılmıştır. Bu yapı, düşük ve orta gelirliyi orantısız biçimde etkileyen regresif bir vergi sistemi doğurmakta ve adaletsizliğin temel kaynaklarından birini oluşturmaktadır. Türkiye bu gelir adaletsizliğini gidermeden ve çok kazanandan çok vergi toplamadıkça orta gelir tuzağından kurtulup gelişmiş ülkeler arasına girmesi yapısal olarak mümkün değildir. Ülke olarak ne zaman ayağa kalkacağımızın yanıtı biraz da vergilerin hangi yöntemlerle ve nereye odaklandığına bağlı… Orta Gelir Tuzağı’ ndan çıkan Güney Kore bu alanda başarılı bir model olarak çıkıyor karşımıza… Abdullah Ayan