Hürmüz’ de çöken küresel tedarik zincirine Anadolu alternatif olabilecek mi?

Küresel enerji ve lojistik sisteminde taşlar, bazen kanla bazen de büyük ekonomik yıkımlarla yerine oturuyor. 28 Şubat'ta Hürmüz Boğazı'nın kapanmasıyla başlayan süreç, aslında tesadüf değil; yıllardır "yavaş yavaş" yaklaşan bir iflasın "aniden" gerçekleşmesidir. Bugün dünya, 120 dolara vuran petrol fiyatları karşısında çaresizce alternatif yollar ararken, aslında 2008-2009 yıllarında masada olan ancak "jeopolitik sabotajlarla" engellenen projelerin ne denli hayati olduğunu acı bir tecrübeyle öğreniyor. Suriye İç Savaşının "Gizli Öznesi": Katar-Türkiye Boru Hattı eğer 2008-2010 yılları arasında fizibiliteye uygun biçimde hayata geçirilmiş olsaydı, bugün başta Ortadoğu olmak üzere kıtalar arası köprü özelliğiyle Anadolu nasıl bir stratejik konuma gelirdi? Soru bugün ortaya çıkan yeni tablo ışığında çok daha yaşamsal önem taşıyor… Katar doğalgazı sadece iki ülke için değil, bugün Ukrayna-Rusya çatışması nedeniyle çarpıcı biçimde gözler önüne serilen Avrupa’ nın karşılaştığı büyük enerji krizinin Aralık 2015'te kaleme aldığım analizde de belirttiğim gibi çözümüne katkı sağlayacak en önemli alternatifti… 15 yıla uzanan gelişmeler gösteriyor ki, Suriye iç savaşı sadece bir rejim kavgası değil, aynı zamanda uzaklardan gelip oyunun en önemli aktörlerinden Rusya’ nın da dahil olduğu  "doğalgaz savaşı" idi… Nedeni aslında hiç te karmaşık olmayan basit okumayla da görülebilecek bir tablo vardı karşımızda… Dünyanın en büyük LNG ihracatçılarından olan Katar, tüm üretimini Hürmüz Boğazı'na bağımlı kılan gemi sevkiyatına (LNG) hapsetmişti. 2009'da gündeme gelen Suudi Arabistan-Ürdün-Suriye üzerinden Türkiye’ye uzanacak doğalgaz boru hattı, Rus gazına en güçlü alternatif olması yanında, belki de Rusya’ yı Avrupa denklemi dışına çıkaracak en önemli tedarikçi olabilirdi…. 250 yıllık ‘sıcak denizlere erişme’ hayalleri kuran Rusya’ nın o stratejik hamleleri yanında, bu hattın kendi tekelini kıracağı öngörüsüyle Suriye'de Esad rejimini ayakta tutması ve bu "çılgın projenin" 18 yıl boyunca rafa kaldırılmasındaki etkisini yadsımak mümkün mü? Bugün Hürmüz kapandığında Katar'ın "alternatif ulaştırma yolunun olmaması", o günkü stratejik engellemenin bugüne yansıyan en ağır faturası olarak karşımızda duruyor… Bu tablo, aynı zamanda Rusya doğalgazına bağımlı hale gelen ve Rusya’ nın Ukrayna’ ya saldırısı ardından uyguladığı ambargo sonucu çok pahalı alternatif kaynaklara yönelmek zorunda kalan başta Almanya tüm AB ülkelerinin büyük açmazını yansıtıyor… Açmaz aynı zamanda Türkiye ve Anadolu coğrafyası üzerinden tüm Avrupa’ nın önüne yeni alternatif çözümler sunmakta… Tabii yine işin içine Rusya, Çin, ABD başta olmak üzere yeni dünya düzeni üzerinde etkili olan büyük küresel aktörler girip, pişmekte olan aşa su katmazsa…. Rusya-Ukrayna ve ardından son günlerde gittikçe karmaşık hale gelme temayülü gösteren ABD/İsrail ikilisinin İran’ a yönelik saldırılarıyla dünyanın girdiği başta enerji olmak üzere tüm tedarik zincirlerini etkileyecek büyük Dünya Buhranı aynı zamanda yeni fırsatları taşıyor içinde… Örneğin Rusya doğalgazıyla Hürmüz Boğazı çıkışlı petrol akışı için Türkiye’ nin yeni geçiş güzergâhı olma potansiyeli değerlendirilebilirse; Basra petrolü ile Katar, Türkmenistan doğalgazı, pamuk ipliğine bağlı Hürmüz Boğazı endeksli mevcut tedarik rotasına en güçlü alternatif çözüm Anadolu geçişidir… Türkiye şimdi bu jeostratejik konumunun sunduğu altın fırsatı, 18 yıl önce yarım kalan enerji mimarisiyle bütünleştirerek yeniden inşa etmeye girişiyor… Örneğin Kerkük-Yumurtalık hattının dünyanın en zengin petrol rezervlerine sahip Basra Havzası'na uzatılmasıyla, ilk etapta günlük 1,5 milyon varil petrol güvenli rotaya kavuşup, Doğu Akdeniz üzerinden dünyaya sevk edilebilecek… Katar-Türkiye Doğalgaz Hattı için de bugünkü kriz büyük bir fırsat penceresi sunmakta… 18 yıl gecikmeyle de olsa; Suudi Arabistan, Ürdün ve Suriye üzerinden geçecek doğalgaz boru hattı, teknik ve ticari olarak artık bir "tercih" değil, Avrupa’nın enerji güvenliği için artık tartışılmaz bir "zorunluluk” özelliği taşıyor… Zamanında Mavi Akım’ a kurban edilen Türkmen Gazı ve Hazar Geçişine gelince; 50 trilyon metreküplük devasa rezervin Hazar üzerinden TANAP'a eklemlenmesi, Türkiye'yi Doğu ve Güney Avrupa'yı bağlayan en önemli enerji hattı (hub) yapacak… Petrol ve Doğalgaz’ da dağıtım üssü konumuna gelecek Türkiye’ nin önüne serilen tarihi fırsatlar bununla da sınırlı değil… Basra körfezi ve Hürmüz Boğazı ile Kızıldeniz ve Süveyş kanalı’ na dayalı küresel Tedarik Zincirinin nasıl pamuk ipliğine bağlı olduğu son gelişmelerle ortaya çıkarken, Türkiye’ nin yıllardır hayata geçirmeye çalıştığı Raylı İpek Yolu için tasarlanan yeni mimari, lojistik bir devrimle taçlanmayı bekliyor… Hürmüz (Basra) ve Süveyş'in (Kızıldeniz) en korkulan senaryonun gerçekleşmesi ve eş zamanlı devre dışı kalması halinde, tek alternatif olarak küresel tedarik zincirinin Anadolu'ya yönelmesi kaçınılmaz… Dünya Bankası’ nın, Kuzey Marmara tren yolu bağlantısı için sağladığı ve onayladığı dev kredi, Türkiye'nin "Orta Koridor" vizyonunun uluslararası finans dünyasında kabul görmesi anlamına geliyor… Tiflis- Kars üzerinden gelen yükün Sivas düğümüyle Mersin ve İskenderun limanlarına bağlanması, Anadolu'yu gıdadan elektroniğe küresel ticaretin "yeni Hürmüz’ü " ve bir adım sonrasında “Karasal Süveyş’i “ haline getiriyor. 2015'te kaleme aldığımda ileriye yönelik bir "öngörü" olarak nitelendirilen Katar-Rusya doğalgaz kavgası, bugün 2026'da dünyanın en büyük enerji kriziyle ne kadar önemli yer tuttuğunu ve küresel çözümün de o eksen üzerinden gelişeceğini gösteriyor.. Türkiye, "Kalkınma Yolu" ve "Üç Stratejik Hat" ile sadece kendi ekonomik geleceğini değil, küresel enerji ve ticaret güvenliğini de teminat altına alma fırsatını yakalamış bulunuyor… Şimdi soru şudur: 2008'de Arap Baharı ve jeopolitik oyunlarla durdurulan o stratejik akıl, bugün "Hürmüz Düğümü"nü çözerek Türkiye'yi dünyanın parlayan yıldızı yapabilecek mi? Yanıt; kurulan bu devasa enerji ve lojistik mimarisinin ne kadar hızlı hayata geçirileceğine, Türkiye’ nin bu tarihi fırsatı değerlendirip değerlendirmeyeceğine bağlı… Abdullah Ayan