Macaristan’da Bir Devrin Sonu: "2. Gulaş Ekonomisi*" Neden İflas Etti?

Macaristan’da 16 yıldır süregelen Viktor Orban iktidarı, 12 Nisan 2026 seçimleriyle birlikte tarihin tozlu raflarına kalktı. Yıllardır “milli egemenlik” ve “kültürel muhafazakârlık” kalkanı arkasına sığınan Orban yönetiminin, aslında sanıldığı gibi dış güçler veya siyasi komplolarla değil, bizzat kendi eliyle yarattığı ekonomik enkazın altında kaldığını bugün çok daha net biçimde görüyoruz. 2020’den bu yana Macaristan, AB içindeki en ağır enflasyon sarmalına giren ülke oldu. %57’lere ulaşan kümülatif fiyat artışı, Avrupa ortalamasının tam iki katıydı. Forint’in (HUF) dolar karşısında son 10 yılda %33,9 değer kaybetmesi, Macar halkının alım gücünü bir kum saati gibi eritti. Merkez Bankası’nın bağımsızlığının yok edilmesi, para politikasını siyasetin oyuncağı haline getirdi ve Orban’ ın kurduğu ahbap çavuş ilişiklerine dayalı oligarşik yapının, seçimler öncesi ulufe niyetine aktardığı kırıntılardan ibaret kaynakların yarattığı büyük yıkımın faturasını, sonunda halk ödedi. Orban’ ın yıllardır uyguladığı “seçim öncesi para dağıtma” formülü bu kez tutmadı. Nisan 2022 seçimlerini %25,7’lik zirve enflasyona rağmen "oy satın alma" taktikleriyle kazanan hükümet, 2026 seçimleri öncesinde GSYH’nin %2,2’sini bulan devasa bir mali yardım paketini devreye sokup seçimleri kazanmayı becerdi… Ancak halk, Ocak 2026’da kamu sektöründe yapılan %26,3’lük maaş artışının, marketteki etiketi değiştirmeye yetmediğini yaşayarak, eli yanarak gördü. Bu kez dağıtılan yardımlar güven yaratmak yerine, yaklaşan ekonomik tufanın habercisi olarak algılandı ve bilinçli Macar seçmeninin bir araya gelmesiyle oluşan muhalif tepki sayesinde geri tepti. Macaristan, Orban döneminde "Avrupa’nın montaj hattı" olmayı tercih etti. Audi, BMW ve Mercedes gibi devlerin yıllık 800 bin araçlık üretimi sanayinin dörtte birini oluştururken, bu bağımlılık bir tuzağa dönüştü. Alman otomotiv sektöründeki yavaşlama ve küresel ticaret savaşları, düşük katma değerli üretime hapsolmuş Macar ekonomisini felç etti. Eğitim ve Ar-Ge yatırımlarının AB ortalamasının altında kalması, ülkenin teknolojik dönüşümü kaçırmasına neden oldu. Son olarak AB’ yi dışlayıp Rusya ve Çin’ e yönelmesi de kurtarmaya yetmedi Orban’ ı… Örneğin BYD’ nin araba üreteceğim iddiasıyla Macaristan’ ı AB gümrük duvarlarını aşacak Truva atı deneyi de uzun vadede ters tepti… Bu kadar da değil, Orban AB’ nin alacağı her kararda, Rusya’ ya uygulayacağı her yaptırımda, ayrık otu misali karşı çıkarak ve frenleme yolunu seçerek Brüksel ile büyük bir bilek güreşine kalkıştı… Sonuç AB’ den gelecek olan 19 milyar Euro ( 22 milyar dolar) kaynağı Brüksel dondurdu… İşte Orban’ ın tarihte eşine az rastlanır yıkımının kırılma noktası stratejik akılı tümüyle yitirdiği 2023 yılı ve sonrasındaki AB’ ye direnen, Rusya ile iş tutan adımları olduğu daha net görülüyor. Hukukun üstünlüğü ilkelerini çiğnemekte direnen Orban, AB’nin 18 milyar Euro’ luk fonunu bloke etmesine neden oldu. 1 milyar Euro ise geri dönülemez şekilde kaybedildi. Bu devasa kaynağın kaybı, bütçede “telafi edilemez açık" dönemini başlattı. GSYH’nin %5’ine yaklaşan bütçe açıkları ve artan faiz yükü, Macaristan’ın zaten Orban’ ın yakın çevresine akıtılan kaynaklarla gittikçe bozulan dengesini tümüyle yitirmesine yol açtı… 2025 yılını yüzde 1’in altına düşen (yüzde yarım) sembolik büyümeye kadar gerileyen, sanayi üretimi son üç yıldır yerinde sayan ülkede Orban’ ın sürdürdüğü 16 yıllık iktidarının yıkılması kaçınılmazdı… Aslında sadece Orban yıkılmadı, ekonomi çarklarını taşıma suyla döndürmeye çalışan popülizm benzer politikaları sürdüren benzeri yönetimlerin de eninde sonunda aynı sonla karşılaşacaklarını ortaya koydu…. Macaristan tecrübesi ders almasını bilenlere bir kez daha gösterdi ki; Demokrasi ve hukuktan uzaklaşan, ahbap çavuş ilişkilerine dayanan yönetim tarzlarıyla kurumları zayıflatılan, bağımsızlığını yitiren ekonomiler; en parlak siyasi söylemlerle bile bir yere kadar taşınabiliyor. Ve eninde sonunda mutfaktaki yangın, sandığı sararak, seçmenin ağır tokadıyla Orban’ ları yıkıyor… * Gulaş Ekonomisi, aslında Macaristan'ın siyasi tarihine damga vurmuş, ekonomik refah ile siyasi sadakat arasında kurulan bir "toplumsal sözleşme" modelidir. Terim, Macaristan'ın meşhur bol ve zengin malzemeli yemeği Gulaş' tan gelir ve "her tencerede et kaynaması" vaadine dayanır. Macaristan bu madde bağımlılığıyla gelen geçici mutluluktan farksız modeli Orban’ dan önce ilk kez  1956 Macar Devrimi'nin kanlı bir şekilde bastırılması ardından iktidara gelen János Kádár döneminde  de yaşadı… Macaristan diğer Sovyet yanlısı ülkelerden farklı olarak halkın siyasi özgürlük taleplerini bastırmak için “halkın karnını doyurur, onlara diğer Doğu Bloğu ülkelerinden daha fazla tüketim imkânı sunarsak, rejimi sorgulamazlar." Gibi basit bir mantıktan yola çıktı… Uygulamada diğer komünist ülkelerin aksine, Macaristan'da küçük çaplı özel mülkiyete ve sınırlı pazar reformlarına izin verildi. Orban döneminin aksine Sovyet blokunun içindeki Batı'nın Truva atı olarak geliştirilen politikalarla Batı bankalarından alınan borçlarla gelir düzeyi yükseltildi, halkın yaşam standardı iyileştirildi. Bu dönemde Macaristan, "Sovyet kampının en neşeli barakası" olarak anılıyordu. "Gulaş Komünizmi" (Kádárizm), tek bir gün veya olayla değil, 1980'lerin ortasından itibaren başlayan ve 1989'da rejimin yıkılmasıyla sonuçlanan kronik bir ekonomik çöküşle bitti. Tıpkı, Ernest Hemingway’ ın 100 yıl önce kaleme aldığı ünlü romanı "Güneş de Doğar"  Kitabındaki karakterlerden Mike Campbell’e yöneltilen “nasıl iflas ettin?” sorusuna verdiği yanıtta özetlediği gibi "İki şekilde: Önce yavaş yavaş, sonra aniden." Macaristan’ da da “işler her gün biraz daha kötüye gidiyordu, bir gecede iflas geldi…” Viktor Orban, bu tarihsel hafızayı kullanarak kendi modelini inşa ederken yeni Dünya dinamiklerinden yola çıkarak revizyona gitti. Orban geliştirdiği, halkı sanal mutlulukla sarhoş edecek modeli, dış borç yerine AB fonları ve seçim ekonomisi üzerine kurdu… Halk, düşük enerji maliyetleri, vergi iadeleri ve yüksek asgari ücret artışlarıyla dağıtılan rüşvetleri, yargı bağımsızlığının azalması ve medyanın tek tipleşmesi gibi demokratik kayıplara tercih etti. Orban bu geçici palyatif refahı AB'den gelen yapısal fonlarla ve Alman otomotiv devlerini ülkeye çekerek, düşük katma değerli montaj hatlarıyla finanse etti. Tıpkı birinci Gulaş modeli gibi Orban politikalarının da iflası kaçınılmazdı… 16 yılın sonunda Macaristan halkı ezici iradesiyle Orban’ ı sandığa gömdü… Bundan sonra Macaristan modelinin ne yöne evrileceğini hep birlikte izleyeceğiz… Abdullah Ayan